.:رویال آی تی:.

مقاله تربيت از منظر پيامبر اکرم(ص)

چکيده

در پژوهش حاضر با روش تحليل اسنادي، مباني، اصول و روش هاي تربيت از منظر پيامبر اکرم(ص) مورد بررسي قرار گرفته است. جامعه ي آماري، کليه ي احاديث و روايات موجود در منابع معتبر منسوب به آن حضرت بوده اند. بنابراين، نمونه گيري انجام نشده است. ابزار پژوهش، فهرست وارسي بوده که روايي صوري آن به وسيله ي تأمين نظريات صاحب نظران و پايايي آن نيز طي محاسبه ي ضريب همبستگي داده هاي حاصل از تحليل اوليه با تحليل مجزاي ديگر برابربا ۸۷ بوده است. داده هاي حاصل از تحليل اسنادي، مورد تجزيه و تحليل کيفي قرار گرفته و در نهايت، شش مبناي تربيتي، شانزده اصل تربيتي به علاوه ي سي و هشت روش تربيتي مربوط به آنها به دست آمدند.

واژگان کليدي: پيامبر اکرم(ص)، مباني تربيت، اصول تربيت، روش هاي تربيت.

مقدمه

پيامبر اکرم(ص) وجود عيني قرآن کريم است که با رفتار و گفتار خود، آيات الهي را به منصه ي ظهور رسانده است. لذا سنت نبوي، هم سنگ قرآن عظيم، اولين بنا در بنيان رفيع فرهنگ و نظام تربيت اسلامي به شمار مي رود. خداوند در سوره ي احزاب، پيامبر اسلام(ص) را به عنوان الگوي مناسبي براي انسان ها معرفي کرده است: «لَقَد كانَ لَكُم في رسُول اللّه أُسوَه حَسَنه…» (احزاب،۲۱)؛ و اين معرفي “در واقع بيان بزرگ ترين تفاوت مکتب انبيا و غير آن است، چرا که مکتب انبيا از خصوصيت عملي بودن و توجه به عينيت داشتن برخوردار است” (دلشاد تهراني،۱۳۷۲ ،۱۷). همچنين برانگيخته شدن وي به پيامبري از سوي خداوند، دليلي براي هدايت انسان ها بود، چرا که قاعده ي لطف پروردگار بر اين امر حکم مي کرده است. به نص صريح قرآن، اگر تربيت الهي پروردگار توسط مربيان برگزيده صورت نمي گرفت، هدايت آنها ميسر نمي شد و آنها در گمراهي و ضلالت باقي مي ماندند: «هُوَ الّذي بَعثَ في اْلأمِّيِّينَ رَسُولاً مِنهُم يَتلُوا عَليهِم آياته وَ يُزَكّيهِم وَ يُعَلِّمُهُمُ الكِتابَ وَ الحِكمَه وَ إن كانُوا مِن قَبلُ لَفي ضَلالٍ مُبينٍ» (جمعه، ۲). طبق اين آيه ي شريفه، تزکيه و تقوا و تعليم کتاب و حکمت از اهداف بعثت انبيا به شمار مي رود (نصري،۱۳۷۶). تربيت پيامبر اسلام(ص) بود که در عصر جاهليت از انسان هايي که قرن ها از تمدن و فرهنگ دور بودند زاهدان ودلاوراني ساخت که پس از گذشت نيم قرن از طلوع اسلام، فرمانرواي نيمي از جهان شدند(الصفار، ۱۳۸۳).

بنابراين چنانچه مباني و اصول تربيت از آموزه هاي والاي پيامبر اکرم(ص) به درستي تحليل و تبيين شود، مي تواند به عنوان مناسب ترين نمونه براي عملکردهاي تربيتي جامعه ي اسلامي ما تلقي گردد. با دقت و تأمل در احاديث و روايات بسياري که از سيره و سنت نبوي به دست ما رسيده است، مي توان به استخراج مباني و اصول مناسبي براي تربيت اقدام نمود.

هر چند با نگاهي به احاديث وروايات منسوب به آن حضرت، تعريف مشخصي براي تربيت يافت نمي شود، ليکن با توجه به مجموعه ي آموزه هاي آن حضرت مي توان تربيت را اين گونه تعريف کرد: به ظهور رساندن استعدادهاي کمالي انسان با توجه به فطرت الهي وي و در جهت مسيري که خداوند از طريق آياتش در اختيار وي قرار داده است.

تربيت از ديدگاه هر مکتب با توجه به نگاهش به انسان و جهان، مباني، اصول و روش هاي خاصي پيدا مي کند. به طور کلي «مباني تربيت از موقع آدمي و امکانات و محدوديت هايش و نيز از ضرورت هايي که حياتش همواره تحت تأثير آنهاست بحث مي کند» (شکوهي، ۱۳۷۸، ۶۱)، و منظور از اصول تربيت «مفاهيم و نظريه ها و قواعد نسبتا کلي است که در بيشتر موارد صادق است و بايد راهنماي مربيان، معلمان، مديران، اولياي فرهنگ و والدين دانش آموزان در کليه ي اعمال تربيتي باشد» (شريعتمداري،۱۳۶۴ ،۱۱)، يا به بياني ديگر «مقصود از اصل قاعده ي عامه اي است که مي توان آن را به منزله ي دستورالعملي کلي در نظر گرفت و از آن به عنوان راهنماي عمل در تدابير تربيتي استفاده کرد»(باقري، ۱۳۷۴، ۶۴)

متأسفانه با وجود اهميت بسيار زياد ديدگاه هاي تربيتي پيامبر اکرم(ص)، به جز معدود تحقيقاتي که به ذکر آراء تربيتي آن حضرت در کنار معصومين ديگر پرداخته بودند، هيچ تحقيق و پژوهش مستقلي در اين زمينه يافت نگرديد. صفار (ترجمه ي انصاري، ۱۳۸۳) در فصلي از کتاب به توضيح مختصر سيره ي تربيتي آن حضرت پرداخته است. حسيني زاده (۱۳۸۳) در جلد اول و چهارم مجموعه ي «سيره تربيتي پيامبر(ص) و اهل بيت عليهم السلام به ذکر ديدگاه هاي تربيتي معصومين(عليهم السلام)، از جمله پيامبر اکرم(ص)، به ترتيب در خصوص تربيت فرزند و آموزش هاي ديني پرداخته است. داوودي (۱۳۸۳) نيز در جلد دوم همان مجموعه به ذکر ديدگاه هاي تربيتي معصومين(عليهم السلام)، ازجمله پيامبر اکرم(ص)، در خصوص تربيت ديني پرداخته است.

لذا پژوهش حاضر با بهره گيري از روش علمي تحليل اسنادي در کليه ي متوني که حاوي احاديث و روايات پيامبر(ص) مي باشند و با هدف تبيين مباني و اصول تربيت از ديدگاه پيامبر اکرم(ص)، به استخراج مفاهيمي در جهت هدف کلي مذکور پرداخته و تلاش اندکي بوده است در جهت ترغيب هر چه بيشتر انديشمندان کشورمان در استفاده از تعاليم نوراني آن حضرت(ص) در امر تربيت.

در مطالعه ي حاضر، سؤال هاي اساسي ذيل طرح و مورد بررسي قرار گرفته است:

۱) مباني تربيت از ديدگاه پيامبر اکرم(ص) کدامند؟

۲) اصول تربيت از ديدگاه پيامبر اکرم(ص) کدامند؟

۳) روش هاي تربيت از ديدگاه پيامبر اکرم(ص) کدامند؟

روش پژوهش

روش پژوهش حاضر از نوع تحليل اسنادي بوده، که طي آن مفاد روايات و احاديث موجود در منابع معتبر منسوب به پيامبر اکرم(ص) مورد تحليل قرار گرفته است.

جامعه، نمونه و روش نمونه گيري

جامعه ي آماري پژوهش حاضر شامل کليه ي متون در دسترس مربوط به پيامبر اکرم(ص) بوده است. در اين پژوهش به واسطه ي لزوم جامعيت پژوهش، نمونه گيري انجام نشده و کل جامعه ي آماري مورد بررسي و تحليل قرار گرفته است.

فهرست

چکيده

مقدمه

روش پژوهش

ابزار و گردآوري داده ها

شيوه ي اجرا و مراحل انجام پژوهش

روش تحليل داده ها

يافته هاي پژوهش

بررسي سؤال اول پژوهش

۱) مبناي اول: فطرت

۱-۱) اصل يک (از مبناي اول ): تذکر

روش هاي تربيتي

۱-۱-۱) موعظه

۲-۱-۱) بيان قصه

۳-۱-۱) يادآوري نعمت ها

۲-۱) اصل دو (از مبناي اول ): بندگي خدا

روش هاي تربيتي

۱-۲-۱) اهميت دادن به نماز

۲-۲-۱) خشنودي به قضا و حکم خدا

۲) مبناي دوم: عقلانيت

۱-۲) اصل يک (از مبناي دوم): تعقل

روش هاي تربيتي

۲-۱-۱) پرسش و پاسخ

۲-۱-۲) گفت و گو

۳-۱-۲) ذکر مثل

۴-۱-۲) مبارزه با خرافات و قشريون

۵-۱-۲) ارزش دادن به علم و علم آموزي

۲-۲) اصل دو (از مبناي دوم ): نظم و انضباط

روش هاي تربيتي

۲-۲-۱) مراقبت از صفوف نماز

۲-۲-۲) تقسيم ساعات شبانه روز

۳) مبناي سوم: کرامت

۱-۳) اصل يک (از مبناي سوم): عزت

روش هاي تربيتي

۱-۱-۳) تغافل

۲-۱-۳) گذشت در عين قدرت

۳-۱-۳) ارزش دادن به کار و کارگر

۲-۳) اصل دو (از مبناي سوم): استقلال

روش هاي تربيتي

۱-۲-۳) کار و تلاش

۲-۲-۳) قناعت

۴) مبناي چهارم: جذبه حسن و احسان

۱-۴) اصل يک (از مبناي چهارم): زيبايي و آراستگي

روش هاي تربيتي

۱-۱-۴) آراستن ظاهر

۲-۱-۴) فصاحت زبان و کلام

۲-۴) اصل دو (از مبناي چهارم): محبت

روش هاي تربيتي

۱-۲-۴) نيکي به همگان

۲-۲-۴) نوازش فرزندان

۳-۴) اصل سه (از مبناي چهارم): پرهيز از خشونت

۱-۳-۴) نهي از رفتار تند با کودکان

۵) مبناي پنجم: نقايص ذاتي انسان

۱-۵) اصل يک (از مبناي پنجم): مدارا

روش هاي تربيتي

۱-۱-۵) تصحيح اشتباه مربي بدون ذکر نام

۲-۱-۵) مرحله اي نمودن تکاليف

۳-۱-۵) سعه صدر در مقابل مخالفان

۲-۵) اصل دو (از مبناي پنجم): عدم تکلف

روش هاي تربيتي

۱-۲-۵) آسان گيري

۳-۵) اصل سه (از مبناي پنجم): استقامت

روش هاي تربيتي

۱-۳-۵) صبر در مصيبت

۲-۳-۵) صبر در طاعت

۳-۳-۵) صبر از گناه

۶) مبناي ششم: وجود رابط

۱-۶) اصل يک (از مبناي ششم): عدالت

روش هاي تربيتي

۱-۱-۶) برابري افراد در برابر قانون

۲-۱-۶) تکليف به قدر وسع

۳-۱-۶) معيار قرار دادن خود

۲-۶) اصل دو (از مبناي ششم) تکليف و مسؤوليت

روش هاي تربيتي

۱-۲-۶) ابتلاء

۲-۲-۶) دلسوزي در مديريت مسلمين

۳-۶) اصل سه (از مبناي ششم): اخوت

روش هاي تربيتي

۱-۳-۶) خدمت به خلق

۲-۳-۶) همدردي با ديگران

۳-۳-۶) همکاري در امور روزمره

۴-۶) اصل چهار (از مبناي ششم): مشورت

روش هاي تربيتي

۱-۴-۶) استفاده از علم ديگران

بحث و نتيجه گيري

منابع و مآخذ:

۱) قرآن کريم.

۲) ابن شعبه حراني، حسن بن علي الحسين (۱۳۶۹)، تحف العقول من آل الرسول، ترجمه ي آيت الله کمره اي، قم، انتشارات اسلاميه.

۳) الصفّار، سالم (۱۳۸۳)، سيره پيامبر(ص) در رهبري و انسان سازي، ترجمه ي غلامحسين انصاري، تهران، شرکت چاپ و نشر بين الملل.

۴) المتقي، علي بن الحسام الدين (۱۴۰۹هـ )، کنزالعمال في سنن الاقوال و الافعال، بيروت، مؤسسه الرساله.

۵)باقري، خسرو (۱۳۷۴)، نگاهي دوباره به تربيت اسلامي، چاپ چهارم، تهران، انتشارات مدرسه.

۶) حر العاملي، محمدبن الحسن (۱۳۶۷)، وسايل الشيعه، چاپ ششم، تهران، کتابفروشي اسلاميه.

۷) حسيني زاده، سيد علي (۱۳۸۴) سيره تربيتي پيامبر(ص) و اهل بيت (عليهم السلام)، جلد چهارم (نگرشي بر آموزش با تأکيد بر آموزش هاي ديني)، چاپ دوم، قم، مؤسسه ي پژوهشي حوزه و دانشگاه.

۸) حسيني زاده، سيد علي (۱۳۸۲)، سيره تربيتي پيامبر(ص) و اهل بيت (عليهم السلام)، جلد دوم (تربيت فرزند)، چاپ سوم، قم، مؤسسه ي پژوهشي حوزه و دانشگاه، جلد دوم (تربيت ديني)، قم، مؤسسه ي پژوهشي حوزه و دانشگاه.

۱۰) دلشاد تهراني، مصطفي (۱۳۷۲)، سيره نبوي (منطق عملي)، دفتر اول (سيره فردي)، تهران، سازمان چاپ و انتشارات.