.:رویال آی تی:.

نظریه های خوش بینی؛ مبانی نظری خوش بینی (فصل دوم پایان نامه)

خوش­بینی

مفهوم خوش­بینی با پژوهش­های مارتین ای. پی. سلیگمن^[۱] و نظریة او در مورد «درماندگی آموخته شده»^[۲]، وارد عرصه روان­شناسی شد. او خوش­بینی^[۳] را نوعی «سبک تبیین»^[۴] رویدادها و تشکیل یافته از سه مؤلفه تداوم^[۵]، فراگیری^[۶] و شخصی­سازی^[۷] می­داند. تداوم یعنی بدبینی­ها، رخدادهای منفی و خوش­بینی­ها رویدادهای مثبت را دائمی می­دانند. فراگیری به این معناست که بدبین­ها، شکست­ها، خوش­بینی­ها و موفقیت را فراگیر می­دانند. شخصی­سازی یعنی ناکامی­ها از نظر خوش­بینی­ها ناشی از علل بیرونی و از دید بدبینی­ها، ناشی از عوامل درونی هستند (سلیگمن و همکاران، ۱۹۹۶؛ به نقل از جلوانی و همکاران، ۱۳۹۲).

در ۵۰ سال گذشته بیشترین تلاش روان­شناسان بالینی در قربانی­شناسی و درمان کمبودها و رفع ناتوانی­های روانی متمرکز بوده است. در این مسیر رویکردهای مختلفی نظیر روان­تحلیل­گری، رفتاری، شناختی جهت فهم و درمان اختلالات روانی شکل گرفته و گسترش یافته است. اما امروزه جنبش نوظهور روان­شناسی مثبت^[۸] بر این مبتنی است که روان­شناسی تنها متمرکز بر ضعف­ها نمی­باشد، بلکه روان­شناسی بیشتر باید به دنبال افزایش شادی، سلامت روانی، مطالعه علمی در مورد نقش نیرومندی­های شخصی و سازه­های اجتماعی مثبت در ارتقای سلامت روانی و جسمانی در بین افراد جوامع می­باشد. در سال­های گذشته با کارهای سلیگمن در روان­شناسی، جنبشی با عنوان روان­شناسی مثبت ایجاد شده است. در این زمینه مباحثی مثل، شادی، امید، سرزندگی، بهزیستی بررسی می­شود. علاوه براین خوش­بینی به عنوان یکی از موضوعات روان­شناسی مثبت­گرا چند سالی است که به عنوان یک مؤلفة مثبت­نگر مد نظر گرفته می­شود (سلیگمن، ترجمة خدایی، ۱۳۸۸).

گاهی با افرادی برخورد می­کنیم که صورت خندان دارند و حسن و نیت و خو­ش­بینی در چهره­شان هویداست. این افراد سعی دارند مطالب خوشایند به زبان بیاورند و خود را با تمایل شنوندگان تطبیق دهند (باربارن^[۹]، ۱۳۷۴). این افراد در تمام لحظه­های زندگی، زیبایی­ها را می­بینند و از هر لحظة زندگی لذت می­برند و زندگی شادمانه­ای را تجربه می­کنند. آن­ها با خوش­بینی و مثبت اندیشی تصاویر و گرایش­های مثبت را مطرح می­کنند و هر روز افکار خلاق و مثبت خود را با جهان اطراف خویش در میان می­گذارند. در مقابل اشخاصی هستند که کاری جز ناله و شکوه کردن از دست روزگار ندارند و همواره با آه و افسوس از گذشته یاد می­کنند و زمان حال و آیندة خود را تباه می­سازند. در حقیقت این­ها کسانی هستند که همواره عینک بدبینی^[۱۰] به چشم داشته و مشخص است با این عینک، تنها بدی­ها و نازیبایی­ها را می­بینند. این گونه افراد، انسان­های منفی بافی هستند که ضعف­ها و نقص­ها را بزرگ­نمایی می­کنند و دنیا را زشت و نا زیبا می­بینند (ملاخلیلی و احمدی، ۱۳۹۳).

انسان­ها مخلوقاتی متفکرند که نه به دلیل حوادثی که برایشان اتفاق می­افتد، بلکه به دلیل نحوه و نوع نگرش­شان نسبت به قضایا، مسائل، مشکلات و حوادثی که با آن روبه رو می­شوند، سلامت جسمانی و روانی خود را تحت تأثیر قرار می­دهند. افکار مثبت و خوش­بینانه باعث ایجاد دلگرمی، آرامش، راحتی، انرژی و عشق می­گردد و افکار منفی و بدبینانه باعث عصبیت، خشم و خستگی می شود (راجر و همکارن^[۱۱]، ۱۳۷۸). انسان قربانی دنیایی که در آن است، نیست. آن­چه سبب پریشانی و آشفتگی او می­شود، افکار و نگرشی است که نسبت به خود، دیگران و وقایع زندگی دارد. می­توان جهان را به گونه­ای دیگر نگریست و یافتن چنین راهی مستلزم شهامت و استقامت فراوان است (به نقل از ملاخلیلی و احمدی، ۱۳۹۳).

مثبت اندیشی یعنی توجه داشتن به  امور مثبت در زندگی و نپرداختن به جنبه­های منفی. مثبت اندیشی به این معناست که انتظار داشته باشیم تا در دنیای به بهتری چیزها برسیم و یقین داشتن به این­که به خواسته­های خود خواهیم رسید (براتی و صادقی، ۱۳۸۶). یکی از جنبه­های مثبت اندیشی، خوش­بینی است. عموم مردم خوش­بینی را به صورت «در نظر گرفتن نیمة پر لیوان»، یا دیدن لایه­ای براق در هر پدیده، یا عادت به انتظار پایانی خوش­داشتن، برای هر دردسر واقعی در نظر می­گیرند. شیر و کارور (۱۹۸۵) خوش­بینی را به معنای داشتن انتظارات مثبت برای نتایج و پیامدها می­دانند.

نقطة مقابل خوش­بینی، بدبینی است که به معنای تأکید بر فاجعه آمیزترین علت هر شکست است. در واقع بدبینی، عادات ذهنی ریشه­داری است که عواقب گسترده و مصیبت­آمیز دارد و در پی هر شکست محکم­تر می­شود. داشتن نگرش خوش­بینانه روشی مناسب برای مقابله با استرس­ها و مشکلات حال و آینده است. حال آن­که نگرش بدبینانه موجب تردید، احساس ناامیدی، غمگینی و بی­علاقگی برای تلاش کردن می­شود. بنابراین خوش­بینی و بدبینی از عمده­ترین ملاک­هایی هستند که سلامت روانی افراد را تحت تأثیر قرار می­دهند (سلیگمن، ترجمة خدایی، ۱۳۸۸).

سلیگمن (به نقل از خدایی، ۱۳۸۸) طی تحقیقی روی یک نمونة منحصر به فرد، آزمایش کرده و به این نتیجه رسیده که وقایع تلخ، تأثیر زیادی در بدبختی ما ندارد، بلکه نحوة برخورد ما با آن­هاست که نشان می­دهد چه اندازه آسیب دیده­ایم.

بر طبق مدل شیر وکارور (۱۹۸۵) خوش­بینی و بدبینی به ترتیب به عنوان انتظار نتایج فراگیر، به طور معناداری با سازگاری روان­شناختی جوانان و افراد مسن ارتباط دارد. خوش­بینی و بدبینی کیفیت­های اساسی شخصیت هستند و بر چگونگی سازگاری افراد با حوادث زندگی اثر می­گذارند. این دو عامل بر انتظارات ذهنی افراد در هنگام مواجهه با مشکلات و بر رفتار آن­ها هنگام غلبه بر مشکلات تأثیر می­گذارند (موسوی­نسب و همکاران، ۱۳۸۵). شیر و کارور (۱۹۸۵) بر اساس تحقیقات خود، رویکردی دربارة خوش­بینی ارائه کردند. از نظر آن­ها خوش­بینی با حفظ سلامتی در مواجهه با استرس همبستگی دارد. به نظر می­رسد که خوش­بینی بخشی از خوش­بختی فردی است و آثار قوی بر بهداشت جسمانی و روانی دارد.

شیر وکارور (۱۹۹۲) با مطالعه­ای که بر دانشجویان در آخرین هفتة سال آخر تحصیلی انجام دادند، به این نتیجه رسیدند که خوش­بینی­ها در مقایسه با بدبینی­ها علائم جسمانی کمتری گزارش می­کنند. لایت سی^[۱۲] (۱۹۹۴) معتقد است که افکار مثبت و خوش­بینانه مانند سپری در مقابل افسردگی عمل می­کند.

خوش­بینی به جهت­گزینی اشاره دارد که برای اندازه­گیری خوش­بینی دو رویکرد عمده ذکر شده است که بر مفهوم­سازی­های متمایز از خوش­بینی مبتنی هستند. در یک انتها خوش­بینی به عنوان یک صفت شخصیتی گسترده که مشخصة آن انتظار خوش­بینی کلی است، مفهوم­سازی شده است. در انتهای دیگر خوش­بینی به عنوان یک سبک تبیینی ساختار یافته است، به بیان دیگر، پژوهشگران بین «خوش­بینی تبیینی^[۱۳] و خوش­بینی سرشتی^[۱۴]» تمایز قائل شده­اند. برای ارزیابی خوش­بینی سرشتی از «آزمون جهت­گیری زندگی» استفاده کرده­اند. نوع خوش­بینی که توسط آزمون جهت­گیری زندگی انداز­گیری می­شود، یک صفت شخصیتی است که مشخصة آن انتظارات مطلوب مشخص در آینده است. خوش­بینی سرشتی به سلامت خوب و پاسخ مثبت به مداخلات پزشکی و برخی شرایط مانند بیماری قلبی و سرطان همبسته است. در خوش­بینی سرشتی راهبردهای کنار آمدن مؤثر مانند تعریف مجدد یا چارچوب بندی مجدد در زندگی وجود دارد. سلیگمن و همکارانش خوش­بینی را به جای یک صفت شخصیتی گسترده به عنوان یک سبک تبیینی بررسی کرده­اند. بر طبق این دیدگاه افراد خوش بین رویدادها یا تجربه­های منفی را با نسبت دادن علت آن­ها به عوامل بیرونی گذرا و خاص مانند اوضاع و احوال حاکم، تبیین می­کنند. خوش­بینی یا بدبینی را که به این صورت تعریف شده است را می­توان با پرسشنامه سبک اسنادی (ASQ) و تحلیل محتوای کلامی (CAVE) اندازه­گیری کرد (سلیگمن، ۲۰۰۵؛ به نقل از جلوانی و همکارن، ۱۳۹۲).

بنابراین زندگی با بالاترین ظرفیت و توان، از انسان می­خواهد تا از فرمول­های سطحی «نگران نباش، شاد باش» فراتر برود و به صورت هوشمندانه خوش­بینی را درک کند و بتواند بدبینی خود تخریب­گرا را از وجود خود ریشه کن سازند و خوش­بینی منطقی و فعال را جایگزین آن نماید (ملاخلیلی و احمدی، ۱۳۹۳).

مثبت اندیشی مهمترین راه رسیدن به یک زندگی ایده­آل است. بر همین اساس با مصاحبه­هایی که با هزاران انسان شاد و موفق شده است، خوش­بینی در زندگی خود از دو قاعده پیروی می­کنند: اول، در هر چیز و به­خصوص وقتی با موانع و مشکلات روبه رو می­شوند، به جنبة مثبت آن نظر دارند. مثبت فکر می­کنند و همیشه چیزی دستگیرشان می­شود. دوم، خوش­بینی­ها از هر مسئله و گرفتاری، درس ارزشمندی می­گیرند. آن­ها معتقدند که هر مسئله و گرفتاری برای آن است که درسی از آن بگیرند. آن­ها پیوسته از خود می­پرسند، من قرار است از این مشکل چه درسی بگیرم؟ و همیشه نکته­ای پیدا می­کنند (آذرسای، ۱۳۸۸).

آیا خوش‏بینی یک امر عاطفی است یا یک حالت شناختی یا تلفیقی از هر دو؟ برخی از نظریه‏پردازان از جمله لیونیل تایگر^[۱۵] خوش‏بینی را یک عاطفه و احساس دانسته‏اند. سلیگمن خوش‏بینی را یک حالت شناختی می‏داند که به نحوه تفکر افراد درباره علت‏ها برمی‏گردد. وی این صفت را «سبک تبیین» می‏نامد که فرد بر اساس آن امور و رویدادها را به علل خاصی نسبت می‏دهد. مکس مور^[۱۶] نیز خوش‏بینی را یک حالت شناختی به شمار آورده و آن را نوعی فکر سازنده و مؤثر می‏داند. اما شیر  وکارور خوش‏بینی را سبکی شخصیتی می‏دانند و عنوان «خوش‏بینی سرشتی» را مطرح می‏کنند. می‏توان گفت: آنان خوش‏بینی را تلفیقی از شناخت و عاطفه می‏دانند (به نقل از نوری، ۱۳۸۷).

[۱] . Martin E. P. Sligman

[۲] . Learned helplessness

[۳] . Optimism

[۴] . Explanatory style

[۵] . Permanence

[۶] . pervasiveness

[۷] . Personalization

[۸] . Positive Psychology

[۹] . Barbaren

[۱۰] . Pessimism

[۱۱] . Roger et al

[۱۲] . Lightsey

[۱۳] . Explanatory Optimistic

[۱۴] . Constitutional Optimistic

[۱۵] . Tiger Lionel

[۱۶] . Max More

فهرست مطالب

 خوش­بینی

خوش­بینی و بدبینی در منابع اسلامی

پژوهشات و تحقیقات خوش­بینی

رویکردهای خوش­بینی

پیشینة داخلی و خارجی

ارزیابی دیدگاه سلیگمن

منابع فارسی:

منابع لاتین