.:رویال آی تی:.

بررسی آیین قربانی در بین اقوام و تمدن های گوناگون و سیر تحولات و ریشه های تفکر قربانی در مثنوی معنوی

 چکیده

مطالعات و پژوهش های حوزه ی علوم انسانی و تاریخ بویژه در دهه های گذشته رابطه ی بین اقوام و فرهنگ های مختلف را بیش از پیش به هم نزدیک کرده است . این نزدیکی به خاطر تشابهات روحی نوع بشر است .  به آن معنا که انسانها در ادوار مختلف بن مایه های فکری ، سوالات کلیدی ، دغدغه های ذهنی و در بعضی موارد حتی اعتقادات مشابه داشتند . در این میان یکی از حوزه های وسیع مطالعاتی که بسیار مورد توجه قرار گرفته اسطوره شناسی است . اسطوره ، جهان متصور انسان بدوی و آبشخور اصلی تفکرات بشر بوده است . تفکراتی که اگرچه در طول هزاره ها بسیار دگرگون شده اند ، اما با کمی دقت در آنها همچنان می توان ردپایی از اساطیر نخستین را یافت . یکی از اسطوره های بسیار قوی و مؤثر در میان جوامع مختلف ” اسطوره ی  قربانی  ” است .  ماهیت این اسطوره از تفکر انسان بدوی نسبت به آفرینش جهان نشأت می گیرد . بدوی اعتقاد داشت جهان مادی از کشته شدن و در نتیجه تجزیه ی یک غول – خدای اولیه پدید آمده است . یعنی تکثیر یک موجود واحد . لذا در این راستا و برای بازگشت به اصل و رسیدن به مقام قرب ، در یک مراسم آیینی ، انسان باید همانند خدایش به شکلی فجیع قربانی شود تا با فنا و پیوستن به هستی با حقیقت واحد یکی گردد . هرگاه این چرخه کامل شود یعنی از کثرت دوباره به وحدت بازگردد ، انسان به تکامل رسیده است . وجود این اسطوره در میان اقوام مختلف و حتی ادیان گوناگون و نحوه ی اجرای تقریباً مشابه این آیین نشان از اهمیت این اسطوره دارد . به طوری که بر اثر مرور زمان این اسطوره نه تنها از بین نرفت بلکه به شکلی تعدیل یافته در میان اقوام باقی ماند .  پیامبران و مصلحان اجتماعی سعی کردند  تفکر قربانی ، یعنی جدا کردن عزیزترین چیز از فرد در راه خدا را زنده نگه دارند و در عوض شکل ظاهری قربانی انسانی را به انجام قربانی های حیوانی و سپس به انجام اعمال مذهبی تغییر دهند . وجود اعمال مذهبی همچون نماز و روزه،انفاق و حتی ذکر و زاری به درگاه الهی و اظهار عجز در برابر قدرت او تماماً از این نمونه اند.در این میان حوزه ی عرفان به دلیل ظرفیت مناسب خود برای  پرورش هر اندیشه ای که به دنبال کمال است ، بستر خوبی برای  گسترش و پرورش این اسطوره بود و مولوی به عنوان یکی از بهترین عرفای شناخته شده از کسانی است که به این اسطوره و اشکال مختلف تعدیل شده ی آن در قالب مفاهیم عرفانی پرداخته است .

در این پژوهش به بررسی سیر تاریخی این اسطوره در ادیان و تمدن های مختلف و تحلیل        ریشه های  این اسطوره در مثنوی معنوی مولانا پرداخته شده است .

مقدمه

با پدید آمدن انقلاب صنعتی، انسان نه تنها می توانست در زندگی روزمره ی خود تغییرات شگرفی پدید آورد و کم کم طبیعت و موجودات اطراف را برای آسان تر شدن زندگی خویش             رام کند ، بلکه می توانست بر سکوی قدرت زندگی بایستد و به دنیای گذشته که حال دیگر            جانی نداشت ، نقب بزند .

آثار باستانی فراوان مانند سنگ نوشته ها ، الواح و حتی عجیب تر از آن رفتن به                سرزمین های جدید و دیدن انسان های گوناگون با افکار و آداب و رسوم مختلف و کهن ، پژوهشگران را بر آن داشت که بی شک میان آن چه به طور آشکارا می بیند یا از اعماق زمین                   می یابد یا در ادبیات شفاهی اقوام می شنود یا در لابه لای سطور نسخ خطی قدیمی                می خواند ، رابطه ای است که اگرچه گویای تمدن های کهن است اما با قرار دادن تمام               این یافته ها در کنار هم و مقایسه ی این آثار در مناطق مختلف یک کل منسجم به دست           می آید که افزون بر داشتن شباهت ، نظم واحدی نیز دارد که مبتنی بر یک تفکر عمیق است .

ادبیات به عنوان بزرگ ترین تجلی گاه اندیشه های بشری ، از این دیدگاه حائز اهمیت است . به واقع پژوهشگر با کنکاش در متون ادبی هر قومی قادر به یافتن گنجینه ی غنی تفکرات ابتدایی آن ملت می گردد .

پژوهش حاضر حاصل تأمل و جستجوی تجلی اسطوره ی قربانی در یکی از متون مهم                 عرفانی یعنی مثنوی معنوی است که در ۷ فصل تدوین شده است .

فصل اول، دوم و سوم –  بر پایه ی ظوابط دانشگاهی تعیین شده –  شامل کلیات طرح ،           متدولوژی تحقیق، مطالعات نظری و پیشینه ی تحقیق می باشد .

فصل چهارم ، مشتمل بر۴  گفتار است . گفتار اول به پیشینه و تاریخچه ی اسطوره ی           قربانی در اعصار  باستانی اختصاص دارد  که در۷ بخش تنظیم گردیده است . گفتار اول شامل بخش های  زیر است:  ۱- معنای لغت  قربانی   ۲- زمان انجام آیین قربانی  ۳- انواع قربانی  ۴- پیشینه ی تاریخی قربانی  ۵- شکل های تعدیل یافته ی قربانی  ۶- اهداف قربانی.

در گفتار دوم به بررسی خاستگاه اسطوره ی قربانی در اساطیر آفرینش پرداخته می شود .

گفتار سوم پیرامون تجلی اسطوره و آیین قربانی در جوامع برزگری است .

گفتارچهارم به بررسی آیین قربانی در تمدن های مختلف اختصاص دارد . در این گفتار به بررسی این آیین در تمدن های زیر پرداخته شده است .

۱- تمدن آزتک ها  ۲- تمدن مایاها  ۳- تمدن اینکاها  ۴- تمدن مصر باستان ۵- تمدن یونان کهن         ۶- تمدن روم باستان  ۷- تمدن چین کهن  ۸- نمدن هند باستان  ۹- تمدن اعراب جاهلیت          ۱۰- تمدن سومر  ۱۱- تمدن آریایی  ۱۲- تمدن ایلام  بخش های این گفتار را تشکیل می دهند .

در گفتار پنجم قربانی در ادیان مختلف بررسی شده است. ۱- دین زرتشت  ۲- دین مهرپرستی   ۳- دین یهود  ۴- دین مسیحیت  ۵ – دین اسلام بخش های این گفتار هستند .

فصل پنجم پیرامون بررسی ریشه های اسطوره ی قربانی در عرفان اسلامی است . در این بخش به ذکر تشابهات فنا یا مرگ ارادی با قربانی پرداخته و خاستگاه یکسانی برای این دو مقوله قائل شده است

مهم ترین گفتار این رساله ، فصل ششم است . در این گفتار به جستجوی نمونه هایی از تفکر             قربانی یا تمایل به مرگ ارادی در مثنوی معنوی مولانا اختصاص دارد و همچنین                    مقایسه ی  عناصر مشابه آیین قربانی با مراحل سلوک و عاقبت مرگ ارادی در مثنوی .

فصل پایانی ، به نتایج حاصله از این پژوهش و پیشنهادهای پژوهشی اختصاص داده شده است .

  ۱-۱-  بیان مسأله

یکی از اساسی ترین اساطیر و آیین هایی که از دیدگاه او نقش محوری در فرهنگ و             تمدن های کهن داشته ، اساطیر مربوط به آیین های قربانی مخصوصاً در جوامع برزگری است .

بشر همواره درصدد رسیدن به مراتب بالاتری در زندگی خود بوده و در این راه از                         بذل هیچ چیز حتی جان خود و دیگران فروگذار نمی کرده . تقدیم انواع قربانی به                پیشگاه خدایان به منظور جلب توجه و کمک آنها یکی از تمهیداتی بود که بشر در                       تمام  طول تاریخ با تمسک به آن می کوشید تا به خواسته هایش برسد . شایان ذکر است ،           ارتباط و حوائج انسانها از  خدایان با رشد عقلانی و کسب تجارب مختلف در زندگی دچار تغییرات زیادی شده است .

تولد اندیشه های عرفانی در پی رشد معنویت یکی از این تحولات بود . همچنین                      ظهور عرفان منجر به بروز تغیرات زیادی در آیین هایی مثل آیین قربانی شد . انسان                   که قبلاً برای رفع احتیاجات زندگی روزمره و مصون بودن از بلایا به تقدیم قربانی می پرداخت . با ورود عرفان به زندگی اش نوع خواسته ها و روابطش با خدا متفاوت شد . عارف به جای طلب خواسته های دنیوی تنها طالب قرب  دائمی خدا و اتحاد با او بود و در این راه تمام خواسته های دیگرش و هر مانع دیگری را قربانی می کرد .

بررسی ریشه های اولیه  تفکر قربانی و سیر تحول آن در عرفان تحقیقی فراگیر و همه               جانبه را می طلبد .

رساله ی حاضر با نگاهی تازه به مسأله ی فنا قصد دارد با بررسی این مقوله در میان                   تمدن ها و ادیان مختلف ، ریشه های اولیه و اسطوره ای این مفهوم را در آیین های                   قربانی بیابد و در پی آن چگونگی رشد این تفکر بدوی و تبدیل آن به یکی از عالی ترین             تفکرات عرفانی روشن سازد .

۱-۲- اهداف تحقیق

با توجه به بررسی اسطوره ی قربانی در بین اقوام و تمدن های گوناگون ، از                           گذشته های دور تا روزگاران نزدیک و همچنین ادیان مختلف و عرفان اسلامی این نتیجه            حاصل شد که تشابهاتی زیاد بین آیین باستانی قربانی در طول تاریخ در میان تمدن و              ادیان مختلف با مقوله ی فنای عرفانی یا مرگ ارادی ، این نظر را به ذهن متبادر                     می کند که بین این دو مقوله ارتباطی عمیق برقرار است و به نوعی می توان                           ریشه های تاریخی مرگ ارادی را در اسطوره ی قربانی یافت . با این تفاوت که در                        پی تبدیل این آیین به فنای عرفانی ، تفکر سازنده ی آن دچار تغییر شده و به نوعی                    به ارتقایی والا دست یافته ، به طوری که رشته ی ارتباط این دو به قدری کمرنگ                      شده که اذهان را به این سو می کشاند که در کل خاستگاه آنها متفاوت است .

۱-۳- اهمیت موضوع تحقیق و انگیزه ی انتخاب آن

سیر و تحول تمام اسطوره ها در گذر تاریخ حائز اهمیت است . چرا که  نمودار تحول و            ارتقاء تفکر بشری محسوب می شود .

ادبیات و متون ادبی نیز به این علت مهم تلقی می شود که در همه ی زمان ها ،                      تجلی گاه عقاید و تفکرات مردم به صورت شفاهی یا آثار مکتوب محسوب می شوند .                        در نتیجه مطالعه و بررسی آن ها ما را درجهت کشف این تحولات در گذر تاریخ یاری می کنند .

بسیاری از متون ادبی ما نیز سرشار از تفکراتی است که ریشه ی آنها را می توان در اندیشه های انسانهای باستانی نیز یافت . از جمله آنها تفکرات عرفانی که به نظر می رسد همه زمانی و همه مکانی است و آغاز آن ها به نوعی همزمان  با آغاز زندگی بشر است . این مسأله نشان دهنده ی فطری بودن این نوع تفکرات است . به زبانی دیگر عرفان را می توان یک تفکر اسطوره ای دانست .

در نتیجه استخراج ریشه ی اسطوره ای تفکرات عرفانی ، بسیار حائز اهمیت است .                      اما پیرامون این مسأله پژوهشی صورت نگرفته است . نگارنده برای تبیین این نظر                        یکی از مهم ترین متون عرفانی را از این دیدگاه بازخوانی کرد و با بیان تشابهات                        دست یافته بین اسطوره ی قربانی و مسأله ی مرگ ارادی سعی در پر رنگ کردن                       رشته اتصال این دو مقوله نمود .

– ۱-۴ – سؤالات و فرضیه های تحقیق

– سؤالات تحقیق

۱ – خاستگاه آیین قربانی کجاست ؟

۲ – شکل و محتوای اسطوره ی قربانی در تمدن ها و ادیان مختلف چه تغییراتی کرده است ؟

۳ –  رابطه مرگ ارادی یا فنای عارفانه با اسطوره ی قربانی چیست ؟

۴ – ریشه های تفکر قربانی و اشکال مختلف آن در مثنوی معنوی مولانا کدام است ؟

–  فرضیه های تحقیق

۱- اسطوره ی قربانی در پی نیاز انسان به جلب توجه و کمک خدایان برای مصون                      بودن از بلایای طبیعی و رسیدن به خواسته ها ی لازم زندگی روزانه پدید آمد .

۲- خاستگاه های مفروض این اسطوره را در اساطیر آفرینش می توان یافت .

۳- اسطوره ی قربانی ، مانند اغلب اساطیر در اغلب تمدن های بشر به اشکال مختلف                      وارد شده اند . بارزترین نمونه آن تمدن آسیای غربی است .

۴- اغلب ادیان نیز با اصول و تفکرات این آیین مخالفتی نداشتند . بلکه با ایجاد                      تغییراتی در شکل و محتوای آن ، از این اسطوره در جهت ارتقای روحی انسانها مدد گرفتند .

۵- تشابهات زیاد این اسطوره با مقوله ی مرگ ارادی و فنای عارفانه بیانگر                           وجود سر چشمه ی واحد برای این دو است .

۶- مثنوی معنوی مولانا نیز به عنوان یک متن عرفانی که مرگ ارادی موضوع اصلی                 آن است ، واجد ریشه های اساطیری قربانی نفس است .

۱-۵- مدل تحقیق

مدل این تحقیق اکتشافی ، توصیفی و تحلیلی است .

فهرست

    چکیده ی پایان نامه

فصل اول

کلیات طرح

۱ – ۱  بیان مسأله

۱ – ۲   اهداف تحقیق

۱ – ۳   اهمیت موضوع تحقیق و انگیزه ی انتخاب آن

۱ – ۴   سؤالات و فرضیه های تحقیق

۱ – ۵  مدل تحقیق

۱ – ۶  تعاریف عملیاتی متغیر ها و واژه های کلیدی

۱ – ۷   روش تحقیق

۱ – ۸   قلمرو تحقیق

۱ – ۹  جامعه و حجم نمونه

۱ – ۱۰ محدودیت و مشکلات تحقیق

فصل دوم

متدولوژی تحقیق

۲ – ۱  روش تحقیق و تجزیه و تحلیل داده ها

۲ –  ۲   مندرجات تحقیق

فصل سوم

مطالعات نظری و پیشینه تحقیق

۳ – ۱  مطالعات نظری

۳ – ۲  پیشینه ی تحقیق

۳ – ۳  مبانی نظری پژوهش

فصل چهارم ؛ اسطوره ی قربانی

گفتار اول : کلیات قربانی

۴ – ۱ – ۱  مقدمه

۴ – ۱ – ۲  لغت قربانی

۴ – ۱ – ۳  آیین قربانی

۴ – ۱ – ۴  انواع قربانی

۴ – ۱ – ۵  اهداف قربانی

۴ – ۱ – ۶  اشکال تعدیل یافته ی قربانی

۴ – ۱ – ۷  سابقه ی قربانی

  پی نوشت

گفتار دوم : خاستگاه اسطوره ی قربانی

۴ – ۲ –  ۱  مقدمه

۴ – ۲ –  ۲  قربانی ” تیامت ” در اساطیر آسیای غربی

۴ – ۲ – ۳  قربانی ” پان گو ” در اساطیر چین

۴ – ۲ – ۴  قربانی ”  ایزانامی  ” در اساطیر  ژاپن

۴ – ۲ – ۵  قربانی ”   پوروشا ” در اساطیر هند

۴ – ۲ – ۶  قربانی ”  اورانوس ” در اساطیر  یونان

۴ – ۲ – ۷ قربانی ”  یمیر ” در اساطیر اسکاندیناوی

۴ – ۲ – ۸  قربانی  موجودی عظیم الجثه  در اساطیر آمریکای لاتین

۴ – ۲ – ۹  قربانی  دیوان در اساطیر مانوی

۴ – ۲ – ۱۰  قربانی ”  زروان” در اساطیر زروانی

– جابجایی کیومرث با غول – خدای نخستین

 پی نوشت

فصل سوم : تجلی اسطوره ی قربانی در جوامع برزگری

۴ – ۳ – ۱ مقدمه

۴ – ۳ – ۲ قربانی ایزد نباتی

۴ – ۳ – ۳ قربانی ایزد نباتی در آسیای غربی

۴ – ۳ – ۴ قربانی ایزد نباتی در هند

۴ – ۳ – ۵ قربانی ایزد نباتی در ایران

پی نوشت

گفتار چهارم : آیین قربانی در تمدن های مختلف

۴ – ۴ – ۱  مقدمه

۴ – ۴ – ۲  آسیای غربی( تمدن سومر و بابل و … )

۴ – ۴ – ۳  آمریکای لاتین (آزتک ، اینکا ، مایا )

۴ – ۴ – ۴  مصر باستان

۴ – ۴ – ۵  یونان باستان

۴ – ۴ – ۶  روم باستان

۴ – ۴ – ۷ چین کهن

۴ – ۴ – ۸  عرب جاهلی

۴ – ۴ – ۹  آریایی

۴ – ۴ – ۱۰  عیلامی

پی نوشت

گفتار پنجم

۴ – ۵ – ۱  مقدمه

۴ – ۵ – ۲ دین زرتشتی

۴ – ۵ – ۳ مهر پرستی

۴ – ۵ – ۴  دین یهود

۴ – ۵ – ۵  دین مسیح

۴ – ۵ – ۶  دین اسلام

– انواع قربانی در اسلام

– اهداف قربانی در اسلام

– قربانی اسماعیل (ع) در قرآن

– تفسیر قربانی اسماعیل (ع)

– اشکال تعدیل یافته ی قربانی در اسلام

– داستان یعقوب و ارتباط آن با اشکال قربانی

– داستان یونس و ارتباط آن با اشکال قربانی

  پی نوشت

فصل پنجم : قربانی در عرفان

۵ – ۱ – ۱  مقدمه

۵ – ۱ – ۲  قربانی جسم

۵ – ۱ – ۳ قربانی نفس یا فنا

۵ – ۱ – ۴  مراتب قربانی نفس ( نفس )

۵ – ۱ – ۵  بقا نتیجه ی قربانی نفس

۵ – ۱ – ۶  مراحل سلوک

۵ – ۱ – ۷  مراتب نفس

۵ – ۱ – ۸  ریاضت ، شکلی از قربانی

۵ – ۱ – ۹  شرایط ریاضت

۵ – ۱ – ۱۰  سرچشمه ی ریاضت های افراطی ؛ اشکال قربانی در آیین تشرف

۵ – ۱ – ۱۱  اعمال قلندری

۵ – ۱ – ۱۲  انواع مرگ عرفانی

۵ – ۱ – ۱۳ نقش پیر در قربانی نفس

۵ – ۱ – ۱۴  عشق ، محرک قربانی

۵ – ۱ – ۱۵  شهادت ( بهترین نوع قربانی )

۵ – ۱ – ۱۶  قربانی نفساز دیدگاه روانشناسی

۵ – ۱ – ۱۷ تجلی قربانی در حماسه

فصل ششم : قربانی در مثنوی

۶ – ۱ – ۱  مقدمه

۶ – ۱ – ۲  اسطوره ی آفرینش

۶ – ۱ – ۳ زندان های انسانی

۶ – ۱ – ۴  نکوهش زندان دنیا

۶ – ۱ – ۵ ربانی جسمانی

۶ – ۱ – ۶  قربانی نفسانی یا مرگ اختیاری ( فنا )

۶ – ۱ – ۷  قربانی حیوانی

۶ – ۱ – ۸  قربانی صفات ؛ تبدیل صفات ذمیمه به حسنه

۶ – ۱ – ۹  قربانی کننده ی حقیقی

۶ – ۱ – ۱۰  نقش پیر یا شمن در مراسم قربانی

۶ – ۱ – ۱۱  عنایت

۶ – ۱ – ۱۲  انواع تعدیل یافته ی قربانی ( ریاضت )

منابع

۳۷۰ صفحه Word

شما هم اکنون با داشتن رمز دوم کارت عابر خود و پرداخت اینترنتی می توانید بلافاصله پس از پرداخت این فایل را دریافت کنید و مطالعه این محصول با ارزش را شروع کنید .