.:رویال آی تی:.

نظریه های ادراک شایستگی ؛ مبانی نظری ادراک شایستگی (پیشینه پژوهشی)

ادراک شایستگی

خود^[۱] از مفاهیم مورد علاقه انسان است و دلیلی که ما به راحتی از این واژه استفاده می­کنیم، این است که مسیر جهان شمولی تجربه خود است. تجربه­ای که نخستین مفهوم ذهنی آن، به بدن وابسته است. سپس این مفهوم معنایی فراتر از بدن می­یابد و یک ماهیت روان­شناختی مشتمل بر افکار، احساسات و بازخوردها که از زاویه اجتماعی ارزش­گزاری می­شود، تغیر مسیر پیدا می­کند (صیادپور، ۱۳۸۶). پرکی (۱۳۷۸) معتقد است که خود قالب اساسی مراجعات شخص و هستة مرکزی ادرا اوست. دنیا از نظر فرد همان چیزی است که او می­فهمد و از آن اگاهی دارد.

خود در دیدگاه تحلیلی، روش بررسی بر مبنای تحلیل­گری های عمقی است. از این دیدگاه، جنبه­های فردی و درونی با شخصیت یا کل موجودیت روانی فرد یکی است. به عبارت دیگر خود بین خواسته­های غریزی ناآشنا با محدودیت­ها و تمایل به ارضای نیازها با محدودیت­ها و ممنوعیت­های دنیای واقعی، نقش میانجی را ایفا می­کند و فرد را حفظ می­کند (شولتز^[۲]، ترجمة سیدمحمدی، ۱۳۷۸).

یکی از مؤلفه­های خود، خودپنداشت^[۳] است. بر مبنای دیدگاه فروید^[۴] (۱۹۰۰ به نقل از البام و واگن^[۵]، ۲۰۰۱)، خودپنداشت فرایند ذهنی و روانی است که در شکل­گیری آن شناخت نقش بسیار مهمی ایفا می­کند. هرگونه ناهمخوانی با خود می­تواند تهدیدی برای خود باشد و ناهماهنگی ایجاد کند. این  ناهماهنگی به معنای ناهمخوانی شناخت با خودپنداشت است (منصوری سپهر، خداپناهی و حیدری، ۱۳۸۸).

نظام خود^[۶] (خودشناسی، خودارزیابی و خودتنظیمی) بعد مهمی از شخصیت است که رفتار کودکان را در وضعیت­های شناختی و اجتماعی متفاوت تنظیم می­کند. دستیابی به این نظام برای کودکان در ابتدای کودکی برای ایجاد تصور خود مثبت و واقعی ضرورت دارد. ادراک خود^[۷] نیز یک ویژگی مادرزایی نیست، بلکه از خلال تجارب ادراک شده مکرر و بازخوردهای متقابل رشد می­کند و می­تواند بهبود یابد و یا تغیر کند (بهادرمطلق و همکاران، ۲۰۱۱).

کلمز^[۸]، کلارک^[۹] و رینولد^[۱۰] (۱۹۹۵)، در بررسی خود به این نتیجه دست یافتند که ادراک خود مثبت بر احساسات، یادگیری، ارتباطات و آفرینندگی افراد تأثیر دارد. بر مبنای ادراک خود، افراد خود را با عبارت­های مختلف توصیف می­کنند. خود ادراکی شامل خود پنداشت و حرمت خود است. خودپندشت به معنای شناخت و اگاهی نسبت به صفات یا ویژگی­های خود است اما حرمت خود به عنوان احساسات کلی فرد نسبت به خود تعریف شده است. خودپنداشت ساخت­شناسی و حرمت خود ساخت احساسی و عاطفی خود ادراکی را در بر می­گیرد (به نقل از بهادرمطلق و همکاران، ۲۰۱۱). خودپنداشت­ها در زندگی انسان نقش مفیدی ایفا می­کنند. برای مثال بررسی­ها نشان داده­اند که خودپنداشت تحصیلی بر عملکرد تحصیلی بعدی دانش­آموزان تأثیر می­گذارد (کیم و چانگ، ۲۰۰۳؛ مارش و مارتین، ۲۰۱۱). از سوی دیگر پیشرفت تحصیلی نیز بر خودپنداشت افراد تأثیر می­گذارد. به عبارت دیگر رابطة بین خودپنداشت تحصیلی و پیشرفت تحصیلی رابطه­ای دوسویه است (هنسفورد و هتی، ۱۹۸۲). افزون بر خودپنداشت مثبت، بازخوردها و برچسب­ها نسبت داده شده به افراد نیز تا حدی میزان خودپنداشت تحصیلی آن­ها را پیش­بینی می­کنند (فانی، خلیفه، ۱۳۸۸).

یکی از مؤلفه­های خودپنداشت، ادراک شایستگی است که به فرایند آگاه شدن از ویژگی­های خویش، نوع روابط با دیگران، بازخورد نسبت به رویدادها، ظرفیت­ها و توانایی­های خود اشاره دارد و بر حوزه­های مختلف شناختی، جسمانی و اجتماعی متمرکز است (بهادرمطلق و همکاران، ۲۰۱۱؛ هارتر^[۱۱]، ۱۹۸۲). به نظر هارتر (۱۹۸۲) ادراک شایستگی شامل پنج حوزه خاص است: شایستگی تحصیلی^[۱۲] (عملکرد تحصیلی و هوشی)، پذیرش اجتماعی^[۱۳] (ارتباط با همسالان)، شایستگی ورزشی^[۱۴] (فعالیت­های ورزشی)، شایستگی جسمانی^[۱۵] (تصور بدنی) و رفتار^[۱۶] (رفتار با دیگران).

ادارک شایستگی اساس پیدایش سلامت روان در نظریة اریکسون^[۱۷] (۱۹۵۰) است. ادارک شایستگی در نظریة اریکسون عبارت است از احساس توانمندی برای انجام دادن موفقیت آمیز تکالیفی که مستلزم برخورداری از مهارت­های معینی است که از طریق تعامل با محیط اجتماعی و فیزیکی به­وجود می­آید (سیف، بشاش و لطیفیان، ۱۳۸۲). هارتر (۱۹۹۷)، ادراک شایستگی را به عنوان محرکی چند بعدی که افراد را در حوزه­های فیزیکی، اجتماعی و شناختی هدایت می­کند، توصیف نمود. بر اساس این دیدگاه، ادارک شایستگی و لذت درونی که از موفقیت به دست می­آید، منجر به افزایش تلاش برای موفقیت می­شود. در حالی که ادارک عدم شایستگی و نارضایتی منجر به اضطراب و کاهش تلاش برای موفقیت می­گردد (ردفیلد^[۱۸]، ۲۰۰۸؛ صالحی و سیف، ۱۳۹۱).

در طول دوره نوجوانی، تغیرات کیفی و مهمی در ادراک خود پدیدار می­شود. بر خلاف سال­های میانی کودکی، زمانی که ادراک خود بیشتر حالت واقع­رایانه و انتقاد از خود دارد، در این دوره تغیر جهت به سمت خودارزیابی مثبت صورت می­گیرد و با شکل­گیری تفکر انتزاعی، فکر کردن به خود بر اساس محبوبیت، پایگاه اجتماعی و نقش­های اجتماعی آغاز می­شود (تراپ گوردن و لد^[۱۹]، ۲۰۰۵؛ به نقل از صالحی و سیف، ۱۳۹۱).

[۱] . Self

[۲] . Shultz

[۳] . Self-Concept

[۴] . Freud

[۵] . Elbaume & Vaughn

[۶] . Self- system

[۷] . Self-Perceived

[۸] . Celms

[۹] . Clark

[۱۰] . Reynold

[۱۱] . Harter

[۱۲] . School Competence

[۱۳] . Social Acceptance

[۱۴] . Sport Competence

[۱۵] . Physical Competence

[۱۶] . Conduct

[۱۷] . Erikson

[۱۸] . Redfield

[۱۹] . Troop-Gordon & Ladd